UNICEF Polska – pomagamy dzieciom

Rekomendacje:

1. zobligowanie wszystkich szczebli administracji rządowej do przeprowadzania procedury oceny wpływu stanowionego prawa na realizację praw dziecka oraz zaangażowanie w ten proces partnerów społecznych,
2. wycofanie deklaracji dotyczącej artykułów 12 – 16 oraz 24 Konwencji o prawach dziecka,
3. opracowanie strategii na rzecz dzieci obejmującej wszystkie obszary życia dziecka z mierzalnymi celami oraz systemem monitoringu. Zaangażowanie w ten proces partnerów społecznych oraz dzieci, 4. stworzenie zinstytucjonalizowanego mechanizmu na wysokim szczeblu międzyministerialnym o zdefiniowanym precyzyjnie zakresie działań oraz z uprawnieniami umożliwiającymi koordynację wdrażania Konwencji o prawach dziecka (np. powołanie w strukturze Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Zespołu do Spraw wykonywania postanowień Konwencji o prawach dziecka. W skład Zespołu wchodziliby przedstawiciele ministerstw. Do udziału w posiedzeniach Zespołu, w charakterze ekspertów, uprawnione byłyby inne osoby niż członkowie Zespołu, w szczególności reprezentujące np. instytucje lub organizacje pozarządowe),
4. stworzenie transparentnego systemu identyfikacji środków finansowych przeznaczanych na rzecz dzieci z budżetu państwa,
5. ujednolicenie metodologii zbierania danych dotyczących dzieci przez poszczególne jednostki administracji publicznej,
6. stworzenie przekrojowego, cyklicznego i opartego na wybranych wskaźnikach opracowania dotyczącego warunków i jakości życia dzieci w Polsce,
7. prowadzenie systematycznej edukacji o prawach dziecka wśród dzieci oraz profesjonalistów pracujących z dziećmi lub na rzecz dzieci,
8. przy wprowadzaniu zmian prawnych istotnych dla dzieci przewidzenie szerokich kampanii informacyjno-edukacyjnych oraz mechanizmów ewaluacji skuteczności wdrożenia,
9. nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich w zakresie rozjaśniającym zapisy o SOM oraz szczegółowej regulacji dotyczącej zasad i terminów publikacji sprawozdań z realizacji Krajowych Planów (Przeciwdziałania Przemocy na Szkodę Małoletnich i Przeciwdziałania Przestępstwom Przeciwko Wolności Seksualnej i Obyczajności na Szkodę Małoletnich),
10. ocena wpływu każdego aktu prawnego na sytuację dzieci (np. przez Komisję do Spraw Dzieci i Młodzieży Sejmu RP).

Rekomendacje:

1. prowadzenie przez rząd aktywnych działań w celu zwalczania wszelkich przejawów dyskryminacji,
2. wprowadzenie systemowej edukacji antydyskryminacyjnej oraz edukacji w zakresie praw dziecka,
3. wprowadzenie procedury oceny najlepszego interesu dziecka, która pozwoli każdorazowo w postępowaniach sądowych i administracyjnych dotyczących dziecka, na podjęcie decyzji zgodnej z jego najlepszym interesem,
4. uwzględnienie zasady najlepszego interesu dziecka w polityce migracyjnej Polski,
5. prowadzenie systemowych szkoleń dla pracowników wymiaru sprawiedliwości dotyczących postępowania z udziałem małoletniego, w tym z zakresie realizacji prawa dziecka do bycia wysłuchanym zgodnie z art. 12 Konwencji o prawach dziecka,
6. ewaluacja skuteczności wdrożenia zmian prawnych dotyczących wysłuchania dziecka w postępowaniu cywilnym,
7. wprowadzenie ustawowego obowiązku wysłuchania małoletniego cudzoziemca w procedurze legalizacyjnej, dotyczącej umieszczenia w strzeżonym ośrodku dla cudzoziemców oraz w postępowaniu o zobowiązanie cudzoziemca do powrotu do kraju pochodzenia,
8. poszerzenie treści nauczania z zakresu edukacji obywatelskiej o informacje dotyczące możliwości angażowania się dzieci i młodzieży w życie społeczne także przed ukończeniem pełnoletności, a także przygotowujące do aktywnego uczestnictwa w procesach decyzyjnych,
9. wypracowanie spójnej polityki na rzecz partycypacji dzieci i młodzieży na poziomie lokalnym i krajowym, ze szczególnym uwzględnieniem grup defaworyzowanych,
10. wprowadzenie szkoleń dla nauczycieli dotyczących prawa do partycypacji dzieci.

Rekomendacje:

1. ratyfikacja Konwencji o statusie bezpaństwowców, Konwencji o ograniczeniu bezpaństwowości, Europejskiej Konwencji o obywatelstwie oraz Konwencji o unikaniu zjawiska bezpaństwowości,
2. zapewnienie pełnej realizacji praw dzieci posiadających obywatelstwo polskie, urodzonych lub wychowywanych w związkach osób tej samej płci, do uzyskania polskich dokumentów tożsamości i realizacji praw wynikających z tego obywatelstwa,
3. zapewnienie pełnej realizacji praw dzieci wychowywanych w związkach osób tej samej płci, do ochrony wykształconych w nich relacji dziecko – rodzic,
4. rozwój systemu wsparcia dla rodzin wychowujących dzieci, znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej, w celu minimalizacji zjawiska porzucania dzieci,
5. podejmowanie działań w kierunku diagnozy przyczyn porzucania dzieci przez rodziców i przeciwdziałania ich powstawaniu,
6. pełne poszanowanie praw dziecka w zakresie wolności zgromadzeń, w tym niepodejmowanie działań, mających na celu wywołanie wśród uczestników zgromadzenia „efektu mrożącego”,
7. podejmowanie działań mających na celu budowanie świadomości społecznej na temat zjawiska sharentingu i zagrożeń z nim związanych.

Rekomendacje:

1. wprowadzenie do porządku prawnego centrów pomocy dzieciom opartych na modelu Barnahus jako miejsca zapewniającego dzieciom pokrzywdzonym i ich niekrzywdzącym opiekunom interdyscyplinarną pomoc „pod jednym dachem”, wraz z zapewnieniem ich (co najmniej) częściowego finansowania ze środków publicznych,
2. cyfryzacja procedury Niebieskiej Karty poprzez powstanie ogólnopolskiej bazy danych,
3. powołanie służb ochrony dzieci wzorem innych państw europejskich i ujęcie ich jako koordynatorów każdego przypadku dziecka i jego rodziny,
4. nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich celem upewnienia się, że wszystkie podmioty pracujące z dziećmi są objęte tą regulacją.
5. poprawę systemu zbierania danych dotyczących krzywdzenia dzieci, w tym m.in. uwspólnienie definicji stosowanych przez różne podmioty, granic wiekowych oraz sposobu dezagregacji danych ze względu na wiek i płeć osób pokrzywdzonych i podejrzanych, a także zbieranie danych dotyczących śmiertelnych przypadków krzywdzenia dzieci, celem zapewnienia państwu pełnego obrazu sytuacji dzieci w Polsce,
6. rozważanie rezygnacji z publicznej części Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym bądź zapewnienie odpowiednich szkoleń dla sędziów w przedmiocie możliwości oraz zasadności rezygnacji z umieszczania danych sprawcy w publicznej części Rejestru, nawet jeśli istnieją ku temu ustawowe przesłanki,
7. rozważenie usunięcia danych dzieci, które dopuściły się przestępstw o charakterze seksualnym z Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym oraz zapewnienie im odpowiedniego wsparcia terapeutycznego ukierunkowanego na ich potrzeby rozwojowe i rozwiązanie problemów związanych z zachowaniami seksualnymi,
8. objęcie zakresem kognicji Komisji do Spraw Przeciwdziałania Pedofilii także do spraw dotyczących dzieci powyżej 15 r.ż.

Rekomendacje:

1. przeprowadzenie przeglądu obowiązujących strategii i planów publicznych oraz opracowanie kompleksowej krajowej strategii deinstytucjonalizacji opieki nad dziećmi, obejmującej wsparcie rodzin biologicznych, rozwój rodzinnych form pieczy zastępczej oraz stopniowe ograniczanie instytucjonalnych form opieki nad dziećmi,
2. wprowadzenie rozwiązań prawnych i organizacyjnych umożliwiających priorytetowe umieszczanie rodzeństw, w których znajduje się dziecko poniżej 10 r.ż., w rodzinnej pieczy zastępczej, przy jednoczesnym poszanowaniu zasady nierozdzielania rodzeństwa,
3. ograniczanie praktyki umieszczania dzieci w domach pomocy społecznej przy jednoczesnym rozwoju alternatywnych form wsparcia środowiskowego i rodzinnej pieczy zastępczej dla dzieci z niepełnosprawnościami,
4. przygotowanie i przeprowadzenie ogólnopolskiej kampanii społecznej służącej zwiększaniu świadomości na temat rodzicielstwa zastępczego oraz wzmacnianiu społecznego uznania rodzica zastępczego,
5. rozwój mechanizmów monitorowania sytuacji dzieci powracających z pieczy zastępczej do rodzin, z uwzględnieniem przypadków ponownego umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej,
6. wspierania rozwoju zawodowych rodzin zastępczych dedykowanych najmłodszym dzieciom, a także dzieciom z niepełnosprawnościami i chorobami przewlekłymi,
7. wprowadzenie spójnego systemu gromadzenia i raportowania danych dotyczących wszystkich dzieci przebywających poza rodziną, obejmującego różne systemy instytucjonalne, w tym pieczę zastępczą, domy pomocy społecznej (DPS), zakłady opiekuńczo-lecznicze (ZOL), młodzieżowe ośrodki socjoterapii (MOS), młodzieżowe ośrodki wychowawcze (MOW) oraz inne placówki zapewniające całodobową opiekę),
8. wdrożenie efektywnych mechanizmów monitorowania i wspierania procesu deinstytucjonalizacji na poziomie powiatów,
9. rozdzielenie funkcji związanych ze wsparciem rodzin zastępczych od funkcji nadzorczych, w szczególności poprzez wyraźne oddzielenie roli koordynatorów rodzinnej pieczy zastępczej od działań kontrolnych,
10. dalsze podnoszenie jakości procesu usamodzielniania wychowanków pieczy zastępczej, w tym rozwój mieszkalnictwa wspomaganego oraz asystencji osobistej dedykowanej osobom z niepełnosprawnościami,
11. włączenie do systemu kształcenia nauczycieli treści dotyczących specyfiki pracy z dzieckiem po trudnych doświadczeniach, wychowującym się w pieczy zastępczej,
12. zapewnienie dzieciom migranckim i uchodźczym, w tym dzieciom objętym przed przyjazdem ukraińskim systemem pieczy zastępczej, ciągłości ochrony oraz dostępu do odpowiednich form opieki, stabilnego zakwaterowania i wszystkich świadczeń niezbędnych dla realizacji praw dziecka, zgodnie z zasadą najlepszego interesu dziecka, niezależnie od zmian w systemie ochrony czasowej; prowadzenie systemowej analizy sytuacji tych dzieci oraz wspieranie procesu rekrutacji i szkolenia kandydatów na rodziny zastępcze, w tym wśród społeczności ukraińskiej przebywającej w Polsce,
13. zapewnienie wszystkim dzieciom cudzoziemskim przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od obywatelstwa, statusu migracyjnego lub podstawy pobytu, równego dostępu do praw gwarantowanych Konwencją o prawach dziecka, w tym do odpowiednich form opieki, edukacji, ochrony zdrowia, wsparcia psychologicznego, pomocy prawnej oraz stabilnego zakwaterowania; zapewnienie, aby dzieci cudzoziemskie bez opieki były każdorazowo niezwłocznie kierowane do systemu pieczy zastępczej, z całkowitym wyłączeniem możliwości stosowania wobec nich środków o charakterze detencyjnym.

Rekomendacje:

1. zapewnienie dzieciom z niepełnosprawnością oraz ich rodzinom dostęp do stabilnych i powszechnie dostępnych usług społecznych, w szczególności asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej,
2. przegląd polityk społecznych dotyczących osób z niepełnosprawnością pod kątem potrzeb dzieci z niepełnosprawnością i ich rodzin,
3. zapewnienie wsparcia informacyjnego i psychologicznego rodzicom dziecka z niepełnosprawnością w okresie bezpośrednio po jego narodzinach lub otrzymaniu diagnozy,
4. kontynuowanie działań na rzecz zapewnienia pełnej dostępności edukacji poprzez likwidację barier architektonicznych, rozwijanie dostępności sensorycznej oraz wdrażanie zasad projektowania uniwersalnego w edukacji,
5. zapewnienie systematycznego monitorowania stopnia dostępności placówek oświatowych, obejmującego również rozwiązania z zakresu dostępności sensorycznej oraz organizacyjnej,
6. zwiększenie dostępności do alternatywnych i wspomagających metod komunikacji (AAC) oraz rozwijanie kompetencji kadry pedagogicznej w zakresie Polskiego Języka Migowego, przy jednoczesnym rozwoju edukacji dwujęzycznej dla uczniów z niepełnosprawnością słuchu,
7. zapewnienie równego dostępu dzieci z niepełnosprawnościami do edukacji ponadpodstawowej poprzez zwiększanie dostępności szkół, rozwój transportu dostosowanego do potrzeb uczniów oraz odpowiednie przygotowanie internatów i burs,
8. zwiększenie dostępności do specjalistycznego wsparcia w szkołach, w szczególności logopedycznego, psychologicznego, pedagogicznego oraz nauczycieli współorganizujących kształcenie, adekwatnie do potrzeb uczniów z niepełnosprawnościami,
9. zapewnienie w szkołach posiłków dla dzieci wymagających diet eliminacyjnych ze względu na swój stan zdrowia,
10. kontynuowanie Planu dla Chorób Rzadkich oraz zapewnienie dzieciom z niepełnosprawnościami dostępu do wczesnej diagnostyki, leczenia i rehabilitacji,
11. wdrożenie standardów ochrony dzieci z niepełnosprawnościami przed przemocą, uwzględniających ich szczególne potrzeby oraz zapewniających skuteczne mechanizmy monitorowania i zgłaszania naruszeń,
12. przyjęcie rozwiązań legislacyjnych zakazującej umieszczania dzieci w domach pomocy społecznej oraz zapewnienie dzieciom z niepełnosprawnościami pozbawionym opieki rodzicielskiej możliwości wychowywania się w środowisku rodzinnym, w szczególności poprzez kontynuowanie procesu deinstytucjonalizacji, rozwój rodzinnych form pieczy zastępczej dla dzieci z niepełnosprawnościami oraz odpowiedniego wsparcia dla rodzin zastępczych,
13. zapewnienie systematycznego gromadzenia, analizowania i publikowania danych dotyczących sytuacji dzieci z niepełnosprawnościami, zgodnie z zaleceniami Komitetu Praw Dziecka ONZ.

Rekomendacje:

1. uznanie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży za priorytet polityki publicznej oraz systematyczne uwzględnianie tej problematyki w krajowych dokumentach strategicznych, w powiązaniu z realizacją celu 3.4 Celów Zrównoważonego Rozwoju,
2. zapewnienie trwałej współpracy międzysektorowej i międzyresortowej, obejmującej obszary zdrowia, edukacji, polityki społecznej, bezpieczeństwa publicznego oraz ochrony praw dziecka,
3. opracowanie i wdrożenie kompleksowej krajowej strategii zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, opartej na wynikach badań naukowych, analizie potrzeb populacyjnych oraz jasno określonych wskaźnikach monitorowania postępów,
4. zwiększenie nakładów finansowych i organizacyjnych na system wsparcia zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, tak aby zapewnić równy dostęp do usług oraz długofalową stabilność programów profilaktycznych, interwencyjnych i terapeutycznych,
5. podejmowanie działań mających na celu zwiększenie liczby specjalistów pracujących z dziećmi i młodzieżą, w tym psychologów, psychoterapeutów, interwentów kryzysowych, pedagogów, terapeutów środowiskowych oraz innych specjalistów ochrony zdrowia psychicznego,
6. wspieranie kształcenia specjalistycznego i studiów podyplomowych w obszarach takich jak suicydologia, interwencja kryzysowa czy psychotraumatologia dziecięca,
7. inwestowanie w systemy superwizji, mentoringu i ciągłego doskonalenia zawodowego personelu,
8. wzmacnianie współpracy interdyscyplinarnej pomiędzy specjalistami ochrony zdrowia, edukacji, pomocy społecznej oraz służbami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo dzieci,
9. zwiększenie dostępności ambulatoryjnych usług zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży, w tym poradni psychologicznych i psychiatrycznych,
10. zapewnienie bezpłatnych lub refundowanych świadczeń specjalistycznych w celu ograniczenia barier ekonomicznych w dostępie do pomocy,
11. rozwój opieki środowiskowej i wzmacnianie roli lokalnych centrów zdrowia psychicznego, umożliwiających kompleksowe wsparcie blisko miejsca zamieszkania dziecka,
12. rozszerzanie wykorzystania telemedycyny i narzędzi cyfrowych w celu zwiększenia dostępności specjalistycznej pomocy w regionach o ograniczonej infrastrukturze,
13. wdrażanie programów profilaktycznych w placówkach opieki nad małymi dziećmi, przedszkolach, szkołach i placówkach opiekuńczo-wychowawczych, obejmujących dzieci, młodzież oraz kadrę pracującą z dziećmi,
14. realizacja kampanii społecznych opartych na wiedzy naukowej i dostosowanych do kontekstu społeczno-kulturowego,
15. projektowanie działań profilaktycznych w oparciu o krajowe dane i analizy, aby zapewnić ich adekwatność i skuteczność,
16. wdrażanie systemów wczesnego wykrywania trudności psychicznych w środowisku szkolnym i opiekuńczym,
17. tworzenie mobilnych zespołów interwencji kryzysowej, zdolnych do udzielania wsparcia w miejscu zamieszkania dziecka,
18. zapewnienie odpowiedniej liczby łóżek psychiatrycznych dla dzieci i młodzieży przy jednoczesnym rozwijaniu alternatywnych form opieki środowiskowej,
19. zwiększenie finansowania badań dotyczących przyczyn, diagnozy, leczenia oraz profilaktyki zaburzeń psychicznych u dzieci i młodzieży, a także systematycznej ewaluacji skuteczności wdrażanych programów,
20. wprowadzenie systematycznych szkoleń dla nauczycieli i personelu szkolnego w zakresie rozpoznawania objawów problemów psychicznych u dzieci i młodzieży,
21. szkolenia z zakresu udzielania pierwszej pomocy psychologicznej oraz zasad kierowania do odpowiednich specjalistów,
22. włączanie do programów edukacyjnych treści dotyczących wsparcia rówieśniczego, regulacji emocji oraz budowania dobrostanu psychicznego,
23. opracowanie zestawu wskaźników monitorujących postępy w zakresie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży,
24. prowadzenie regularnej ewaluacji działań oraz dostosowywanie polityk i programów w oparciu o wyniki analiz.

Rekomendacje:

1. wprowadzenie skutecznych mechanizmów monitorowania zgodności krajowych polityk z zobowiązaniami UE i międzynarodowymi, w tym oceny skutków środowiskowych wszystkich aktów prawnych (także niezwiązanych bezpośrednio z klimatem) w kontekście dysproporcjonalnego wpływu na dzieci i młodzież,
2. wprowadzenie oceny wpływu zmian klimatu na prawa dziecka, np. w oparciu o Child Rights Impact Assessment, Carbon Removal India Alliance (CRIA, jako element procesów mitygacyjnych i opracowywania rozwiązań,
3. niezbędne będzie też wzmocnienie systemów gromadzenia i analizy danych dotyczących dzieci w kontekście zmian klimatu. Przydatne może okazać się wykorzystanie narzędzi opracowanych między innymi przez UNICEF, w szczególności metodologii Children's Climate Risk Analysis oraz Global Child Hazard Database. Pozwoli to na identyfikacje obszarów i grup dzieci najbardziej narażonych zagrożenia klimatyczne oraz wesprze planowanie działań adaptacyjnych i mitygacyjnych,
4. jak najszybsze przyjęcie nowej polityki energetycznej zgodnej z Porozumieniem Paryskim,
5. uwzględnienie kwestii dysproporcjonalnego wpływu zmian klimatu oraz szczególnych potrzeb dzieci i młodzieży w Długo Terminowej Strategii Klimatycznej (LTS),
6. aktywny udział w kształtowaniu polityki klimatycznej UE, wspieranie unijnych zobowiązań finansowych oraz promowanie sprawiedliwego podziału odpowiedzialności finansowej, co może pozwolić Polsce na zdobycie większego krajowego finansowania od UE,
7. niezbędne jest na poziomie krajowym przejście od planowania do finansowania (zarówno działań mitygacyjnych jak i zwiększenia finansowania działań adaptacyjnych), W latach 2006-2023 tylko 2.3% finansowania wielostronnych funduszy klimatycznych dotyczyło bezpośrednio dzieci. Potrzebne jest finansowanie działań uwzględniających potrzeby dzieci i młodzieży, w tym włączenie kryteriów dotyczących dzieci w projektowanie finansów klimatycznych,
8. promowanie na arenie międzynarodowej narracji UE jako lidera ambitnych NDC oraz działań zwiększających odpowiedzialność, przejrzystość i inkluzywność społeczną,
9. integracja mechanizmów wyceny emisji, w tym systemów EU ETS i ETS2, z politykami krajowymi oraz efektywne wykorzystanie środków ze Społecznego Funduszu Klimatycznego, jak również wprowadzenie budżetów sektorowych i regularnych raportów postępów,
10. promowanie i wspieranie rozwiązań opartych na przyrodzie (ang. Nature-Based Solutions), takich jak duże projekty zalesiania, ochrona naturalnych ekosystemów, które są bardziej odporne na zmianę klimatu (w szczególności mokradła, torfowiska) i ochrona oraz zwiększanie bioróżnorodności,
11. NDC 2025 jest mniej szczegółowy niż wersja z 2023 r. Zamiast konkretnych celów UE przedstawia ogólne deklaracje, co ogranicza przejrzystość i wartość dokumentu. UE powinna jasno określić poziom swoich ambicji i zaangażowania w realizację celów klimatycznych,
12. opracowanie szczegółowej strategii wygaszania elektrowni węglowych z harmonogramem ich zamknięcia, aby osiągnąć neutralność klimatyczną do 2050 r.,
13. konkretne zobowiązanie do przestrzegania zasad sprawiedliwej transformacji poprzez przekwalifikowanie pracowników zamykanych kopalni i tworzenie nowych miejsc pracy, aby nie wpływać negatywnie na ich jakość życia, a także współpraca ze związkami zawodowymi,
14. aktywne angażowanie samorządów poprzez wsparcie w projektowaniu lokalnych planów transformacji energetycznej, pozyskiwaniu funduszy UE i zarządzaniu OZE,
15. przyspieszenie inwestycji i badań w sektorze OZE, w tym poprzez:
    1. finansowanie rozwoju i badań nad nowymi technologiami, takich jak na przykład: zaawansowane turbiny, pływające farmy fotowoltaiczne i zielony wodór,
    2. wspieranie zdecentralizowanych systemów OZE i inicjatyw energetycznych społeczności lokalnych w celu zwiększania zaangażowania mieszkańców oraz odporności na kryzysy,
    3. upraszczanie procedur administracyjnych uzyskiwania pozwoleń na projekty OZE oraz na rozwój obywatelskiej energii odnawialnej,
    4. rozważenie zaostrzenia kar za brak wymiany pieców oraz zwiększenie zasięgu kontroli terenowych przeprowadzanych w tym zakresie,
16. tworzenie funduszy publiczno-prywatnych dla startupów i nowych technologii, które będą uwzględniać nadrzędny interes dziecka i oceny wpływu na prawa dzieci,
17. kierowanie środków uwalnianych z finansowania sektora węglowego na działania przynoszące bezpośrednie korzyści dzieciom, w szczególności poprawę jakości powietrza wokół szkół i przedszkoli, termomodernizację placówek oświatowych, rozwój odnawialnych źródeł energii w szkołach oraz działania np. zwiększające odporność infrastruktury edukacyjnej,
18. przeznaczenie środków z węgla na OZE i transformację energetyczną, np. poprzez fundusz transformacyjny wspierający regiony zależne od węgla,
19. maksymalne wykorzystanie funduszy unijnych, takich jak Fundusz Sprawiedliwej Transformacji, Instrument na rzecz Odbudowy i Zielony Ład,
20. uwzględnienie wytycznych dotyczących wygaszania finansowania elektrowni węglowych w polityce klimatycznej UE, w tym w NDC,
21. rozszerzenie programów dotacyjnych takich jak "Czyste Powietrze", co umożliwi szybszą wymianę starych, nieefektywnych źródeł ciepła na nowoczesne i ekologiczne rozwiązania,
22. przygotowanie ewaluacji założeń KPOP celem weryfikacji skuteczności w ich realizacji, a w dalszej kolejności dokonanie ich odpowiedniej aktualizacji,
23. aktualizacja KPOP powinna uwzględniać szczególne potrzeby dzieci jako grupy najbardziej narażonej na skutki zanieczyszczenia powietrza. Oznacza to m.in. priorytetowe działania na rzecz poprawy jakości powietrza w otoczeniu szkół, przedszkoli i placówek ochrony zdrowia, a także ograniczenie ruchu samochodowego, czy rozwój monitoringu i systemów ostrzegania uwzględniających miejsca, w których przebywają dzieci,
24. przyspieszenie wprowadzenia ogólnopolskiego zakazu użytkowania kotłów pozaklasowych (potocznie: „kopciuchów”) i obowiązku ich wymiany najpóźniej do 2026 r., przy jednoczesnym zapewnieniu wsparcia gospodarstwom domowym w trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. Działanie to może przyczynić się zarówno do poprawy jakości powietrza, jak i ograniczenia ubóstwa energetycznego dotykającego dzieci,
25. ustanowienie standardów emisyjnych dla wszystkich źródeł ciepła, również dla małych instalacji (poniżej 1 MW), które dotąd były słabiej regulowane,
26. podwyższenie norm jakości węgla i pelletu – dopuszczenie do obrotu tylko paliw o najwyższych parametrach ekologicznych,
27. program pilotażowy z darmowymi czujnikami jakości powietrza dla gmin i osiedli i szkół,
28. uzupełnienie sieci monitoringu GIOŚ (Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska), w tym w szczególności rozbudowa systemu monitoringu zanieczyszczeń transportowych oraz zwiększenie nacisku na monitoring jakości powietrza w pobliżu szkół,
29. wprowadzenie stref czystego transportu (ang. LEZ – Low Emission Zones) w największych miastach, z ograniczeniem dla pojazdów spalinowych,
30. priorytet dla rozbudowy infrastruktury pieszo-rowerowej, w szczególności typu greenway (na terenach zielonych, oddalonych lub odseparowanych pasami zieleni od kanionów ulic) oraz rozwój systemów rowerów miejskich,
31. zwiększenie liczby inspektorów WIOŚ (Wojewódzkie Inspektoraty Ochrony Środowiska) i straży miejskich odpowiedzialnych za kontrole emisji, oraz rozszerzenie uprawnień straży miejskiej do nakładania mandatów za spalanie odpadów i używanie zakazanych paliw,
32. podpisanie przez Państwo Stronę Deklaracji w sprawie Dzieci, Młodzieży i Działań na rzecz Klimatu,
33. wprowadzenie obowiązku uwzględniania praw dzieci we wszystkich politykach klimatycznych w Polsce i przeprowadzenie oceny wpływu tych polityk na dzieci,
34. wprowadzenie adaptacji klimatycznej uwzględniającej potrzeby dzieci, w tym poprzez:
    1. zwiększenie ochrony miejsc takich jak szkoły, przedszkola i place zabaw przed skutkami zmiany klimatu (np. zanieczyszczenie powietrza, powodzie, fale upałów) i strategiczne ujęcie ich w planach adaptacji,
    2. inwestowanie w czystą energię i zrównoważoną infrastrukturę szkół, w tym w błękitno-zieloną infrastrukturę,
    3. wdrożenie zrównoważonych rozwiązań technologicznych, efektywnych energetycznie oraz wsparcie dla rozwiązań opartych na naturze w celu ochrony dzieci przed ekstremalnymi upałami,
    4. tworzenie systemów wczesnego ostrzegania i ochrony przed skutkami ekstremalnych zjawisk pogodowych, dostępnych i zrozumiałych dla dzieci,
35. promowanie realnego i znaczącego udziału młodzieży w polityce na wszystkich poziomach jej tworzenia i implementacji, np. poprzez:
    1. wspieranie uczestnictwa młodych delegatów w sesjach UNFCCC, ale też tworzenie mniejszych dostępnych rad klimatycznych dla młodzieży na poziomie lokalnym,
36. zapewnienie dzieciom dostępu do adekwatnych i dostosowanych do ich potrzeb informacji o zmianach klimatu, rozwijanie zdolności krytycznego myślenia i odporności na dezinformację,
37. wdrożenie zobowiązań wynikających z przystąpienia do Global Initiative for Information Integrity on Climate Change (dalej: GIICC) poprzez opracowanie krajowego planu działań na rzecz zwalczania dezinformacji klimatycznej, uwzględniającego specyficzne zagrożenia dla dzieci i młodzieży oraz mechanizmy wczesnego reagowania w środowiskach szkolnych,
38. Polska jest sygnatariuszem GIICC – międzynarodowej inicjatywy na rzecz zwalczania dezinformacji klimatycznej. Zobowiązanie to mogłoby znaleźć odzwierciedlenie w krajowych politykach informacyjnych i edukacyjnych, uwzględniając implikacje dla walki z dezinformacją klimatyczną wobec dzieci i ich szczególną podatność dzieci i młodzieży na dezinformację (np. rozpowszechnianą za pośrednictwem mediów społecznościowych),
39. zwiększenie nakładów na zapobieganie negatywnym skutkom zmiany klimatu dla zdrowia psychicznego dzieci, w tym na wsparcie psychologiczne po katastrofach klimatycznych oraz rozwój dostępnych usług świadczonych przez personel przygotowany do pracy z lękiem klimatycznym i innymi problemami psychicznymi. Ważnym elementem tych działań powinna być także reintegracja dzieci z naturą np. poprzez edukację outdorową,
40. wdrożenie ram programu ACE na poziomie krajowym, np. powołanie Krajowego Koordynatora ACE (ACE National Focal Point), opracowanie krajowej strategii ACE i zwiększenie wsparcia finansowego i technicznego dla działań związanych z ACE,
41. wzmocnienie podejścia (child) rights‑based w strategiach klimatycznych: aby rzeczywiście umieścić prawa dziecka w centrum strategii adaptacyjnych imitygacyjnych, państwo powinno traktować je jako systemowy obowiązek wynikający z Konwencji o prawach dziecka. Oznacza to konieczność wyraźnego odwoływania się do zasady najlepszego interesu dziecka (art. 3 Konwencji o prawach dziecka) przy podejmowaniu wszystkich decyzji klimatycznych oraz wdrożenie CRIA jako międzysektorowego standardu oceny skutków polityk,
42. większe uwzględnienie nierówności i wrażliwych grup dzieci: aby prawa dziecka rzeczywiście stanowiły fundament polityk klimatycznych, strategie muszą systemowo identyfikować dzieci najbardziej narażone na skutki kryzysu klimatycznego, m.in. doświadczające ubóstwa energetycznego i żywnościowego, mieszkające na zagrożonych obszarach wiejskich lub miejskich, w strefach niezrównoważonej urbanistyki czy żyjące z niepełnosprawnością. Należy zapewnić im ukierunkowane wsparcie,
43. uwzględnienie kwestii strat i szkód (ang. loss and damage), w tym strat pozaekonomicznych (ang. non-economic losses and damages), w krajowych politykach klimatycznych oraz planowaniu działań adaptacyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu zmian klimatu na prawa, zdrowie i dobrostan dzieci,
44. zachęcenie Rzecznika Praw Dziecka do regularnego wydawania opinii i stanowisk dotyczących wpływu polityk klimatycznych na prawa dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem grup dzieci najbardziej narażonych,
45. włączenie organizacji młodzieżowych jako stałego organu konsultacyjnego w procesie aktualizacji Krajowego Planu na rzecz Energii i Klimatu (dalej: KPEiK) oraz Miejskich Planów Adaptacji (dalej: MPA), z zapewnieniem im realnego – nie jedynie ceremonialnego – wpływu na kształt dokumentów,
46. uwzględnienie perspektywy dzieci jako odrębnego rozdziału w aktualizacji MPA2030 i KPEiK, obejmującego diagnozę zagrożeń klimatycznych dla dzieci, wskaźniki monitorowania oraz przypisane działania i finansowanie,
47. wzmocnienie dialogu i współpracy między Sejmową Komisją do Spraw Dzieci i Młodzieży a Ministerstwem Klimatu i Środowiska poprzez regularne wspólne posiedzenia poświęcone wpływowi polityk klimatycznych na sytuację dzieci w Polsce,
48. przeprowadzenie krajowego przeglądu (systematycznego) dokumentów klimatycznych pod kątem uwzględnienia perspektywy dzieci, obejmującego identyfikację luk, barier instytucjonalnych oraz konkretnych działań niezbędnych z punktu widzenia dzieci w Polsce,
49. rozszerzenie programów dostępu do opieki zdrowotnej w celu ochrony dzieci przed chorobami zależnymi od zmiany klimatu, takimi jak stres cieplny, malaria lub choroby układu oddechowego. Edukacja personelu medycznego w zakresie rozpoznawania chorób wektorowych, w tym tropikalnych, których prawdopodobieństwo występowania w Polsce wzrasta,
50. przeprowadzenie (systematycznego) przeglądu i meta-analizy dostępnych badań dotyczących wpływu emisji z energetyki i transportu na zdrowie dzieci oraz opracowanie, na tej podstawie, krajowego programu badań ukierunkowanego na populację dzieci w Polsce. Rozbudowanie analiz dotyczących wpływu emisji na zdrowie dzieci o wymóg gromadzenia i raportowania danych z podziałem na wiek, płeć i rodzaj niepełnosprawności. Program ten mógłby być finansowany ze środków krajowych i unijnych, a wyniki mogą posłużyć opracowaniu regionalnych planów redukcji emisji,
51. wprowadzenie obowiązku raportowania wpływu emisji na zdrowie ludności przez elektrownie i przedsiębiorstwa transportowe oraz wykorzystania tych danych do monitorowania narażenia dzieci i wspierania badań epidemiologicznych,
52. wprowadzenie opłat środowiskowych dla przedsiębiorstw przekraczających dopuszczalne poziomy emisji i systemu ulg dla firm inwestujących w technologie niskoemisyjne,
53. finansowanie budowy sieci, rozwoju i dostępności transportu publicznego w małych gminach i wsiach, i wszędzie tam, gdzie dostęp do transportu publicznego jest mocno ograniczony,
54. przyspieszenie elektryfikacji transportu publicznego i prywatnego poprzez zachęcanie do zakupu pojazdów elektrycznych i rozbudowę infrastruktury ich ładowania, w tym także rowerów elektrycznych, przy jednoczesnych zachętach do ograniczenia korzystania z transportu samochodowego indywidualnego na rzecz aktywnej, zrównoważonej mobilności,
55. opracowanie serwisu map zanieczyszczeń obejmujących dane lokalne i zdezagregowane, uwzględniających różne źródła emisji zanieczyszczeń oraz identyfikację grup najbardziej narażonych. W tym warto zwrócić uwagę na Dyrektywę w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (AAQD), gdzie sugeruje się obejmowanie uwagą także społeczności i osoby o „niższym statusie społecznoekonomicznym”,
56. szkolenia dla personelu medycznego w zakresie diagnozowania i leczenia chorób związanych z zanieczyszczeniem powietrza u młodych pacjentów oraz automatyczne 89 umieszczanie informacji o wpływie jakości powietrza na zdiagnozowaną jednostkę chorobową,
57. odchodzenie od wykorzystania węgla w energetyce i ciepłownictwie w celu ograniczenia zanieczyszczenia powietrza oraz jego negatywnego wpływu na zdrowie dzieci,
58. wprowadzenie programu edukacji klimatycznej na wszystkich etapach, od edukacji wczesnoszkolnej po uczelnie wyższe, np. poprzez:
    1. wzmocnienie edukacji klimatycznej poprzez systemowe i interdyscyplinarne włączenie treści dotyczących zmiany klimatu, środowiska i zrównoważonego rozwoju do podstaw programowych oraz kształcenia nauczycieli,
    2. zapewnienie zgodności materiałów dydaktycznych z aktualnym stanem wiedzy naukowej oraz rozwój kompetencji nauczycieli w zakresie krytycznej analizy źródeł i przeciwdziałania dezinformacji,
    3. udostępnienie bazy sprawdzonych i rzetelnych materiałów edukacyjnych do potrzeb różnych grup wiekowych,
    4. uwzględnienie w programach nauczania strategii mitygacyjnych i adaptacyjnych w połączeniu z nauką umiejętności krytycznego myślenia i rozwiązywania problemów, a także wspieranie postaw opartych na współdziałaniu,
    5. uzupełnienie podstawy programowej o działania projektowe rozwijające umiejętność identyfikowania i rozwiązywania lokalnych problemów związanych ze zmianą klimatu oraz wzmacniające poczucie sprawczości uczniów w ich najbliższym otoczeniu,
    6. uzupełnienie podstawy programowej o edukację outdoorową realizowaną w środowisku naturalnym, obejmującą m.in. rozpoznawanie lokalnych gatunków i podstawy ochrony przyrody, a także wspierającą rozwój więzi z naturą, samodzielności, sprawczości oraz odporności fizycznej i psychicznej,
59. edukacja powinna skupiać się na obustronnych zależnościach pomiędzy człowiekiem a przyrodą, promować ekonomię cyrkularną, uczyć o skutkach konsumpcjonizmu i stanowić integralną część systemowej, sprawiedliwej transformacji,
60. promowanie edukacji praktycznej i terenowej we współpracy z samorządami lokalnymi, np. poprzez warsztaty w przyrodzie i projekty terenowe dla uczniów, które pomogą zrozumieć lokalne skutki zmian klimatycznych i sposoby radzenia sobie z nimi,
61. usprawnienie systemów szkolenia zawodowego w zakresie ekologii i klimatu poprzez:
    1. tworzenie i rozwój programów szkoleniowych dla nauczycieli i edukatorów we współpracy z ekspertami, organizacjami pozarządowymi i środowiskiem naukowym, z naciskiem na praktyczną wiedzę dotyczącą zmian klimatu i klęsk żywiołowych,
    2. szkolenia dla innych grup zawodowych pełniących funkcje publiczne, szczególnie urzędników państwowych, polityków, dziennikarzy,
    3. szkolenia dla grup zawodowych kluczowych dla transformacji, mitygacji i adaptacji klimatycznej (m.in. ubezpieczenia, zarządzanie nieruchomościami, zawody prawnicze), w szczególności w ramach zawodów objętych ustawowym obowiązkiem doskonalenia,
62. stała współpraca z organizacjami społecznymi, aby mogły one jeszcze skuteczniej wspierać edukację zarówno formalną, jak i nieformalną;
    1. ważnym elementem tej współpracy powinno być zaangażowanie organizacji młodzieżowych w opracowywanie programów edukacyjnych,
    2. należy prowadzić bardziej różnorodne konsultacje i procesy partycypacyjne, zapewniające komunikację między osobami z różnych branż,
63. prowadzenie kampanii informacyjnych w mediach z użyciem atrakcyjnych dla dzieci i młodzieży form przekazu, np. mediów społecznościowych, filmów, gier, aplikacji mobilnych,
64. zapewnienie wsparcia dla instytucji edukacyjnych, szczególnie w regionach węglowych, aby mogły one oferować specjalistyczne programy dotyczące energetyki odnawialnej czy zrównoważonych technologii,
65. uwzględnienie bardziej szczegółowych wytycznych dotyczących edukacji klimatycznej w polityce klimatycznej UE, w tym w NDC,
66. wzmocnienie systemowego podejścia do edukacji jako całości, tak aby szkoły stawały się instytucjami odpornymi klimatycznie. Oznacza to wdrożenie holistycznej koncepcji, w której działania adaptacyjne i mitygacyjne są zintegrowane z zarządzaniem szkołą, codziennymi praktykami, środowiskiem uczenia się oraz współpracą z samorządem i społecznością lokalną,
67. zapewnienie bezpiecznej i odpornej infrastruktury edukacyjnej jako standardu, w tym wysokiej jakości powietrza i wentylacji, komfortu termicznego i ochrony przed upałami, dostępu do światła dziennego i odpowiedniej akustyki, monitoringu warunków środowiska wewnętrznego, zielonych i zacienionych przestrzeni zewnętrznych, możliwości nauki na świeżym powietrzu oraz bezpiecznej infrastruktury dojścia do szkoły,
68. przygotowanie całej społeczności szkolnej do działań na rzecz odporności klimatycznej, w tym poprzez szkolenia dla nauczycieli i kierownictwa szkół, a także aktywne włączanie uczniów w projektowanie rozwiązań środowiskowych i adaptacyjnych w ich szkołach,
69. przywrócenie priorytetu edukacji klimatycznej w systemie edukacji i realizacja deklaracji związanych z wprowadzeniem edukacji klimatycznej do podstawy programowej.

Rekomendacje:

1. przyjęcie strategicznego celu politycznego „Polska wolna od ubóstwa dzieci” opartego na zasadzie proporcjonalnego uniwersalizmu – połączenia świadczeń powszechnych (800+) z podwyższonym wsparciem kierowanym do rodzin uboższych (zasiłki rodzinne, pomoc społeczna). Zasada ta powinna być wpisana do zintegrowanej ustawy o świadczeniach rodzinnych (obejmującej zarówno świadczenie wychowawcze, jak i wsparcie dla uboższych rodzin) oraz stanowić podstawę zreformowanego Krajowego Planu Działania na rzecz realizacji europejskiej gwarancji dla dzieci (2026 – 2030),
2. ustanowienie wiążących celów redukcyjnych dla wszystkich pięciu wskaźników ubóstwa dzieci, monitorowanych corocznie względem danych GUS i Eurostatu: (a) AROPE dzieci – redukcja do 789 tys. w 2030 r. (z 1022 tys. w 2025 r., tempo 47 tys./rok) zgodnie z krajowym celem 300 tys.; (b) ubóstwo skrajne dzieci – redukcja do poniżej 3% do 2030 r. (z 5,4% w 2024 r.); (c) ubóstwo relatywne dzieci – obniżenie poniżej średniej dla grupy 18 – 64 lat (priorytet w świetle stagnacji 14,1 – 14,3% od 2022 r.); (d) deprywacja materialna i społeczna dzieci – utrzymanie poniżej 4% (poziom osiągnięty w 2025 r.); (e) bezdomność dzieci – zmniejszenie o 90% z celem pośrednim 50% do 2027 r.,
3. od mrożenie i podniesienie o 100% zasiłków rodzinnych oraz kryteriów dochodowych, zamrożonych od 2016 r. Wprowadzenie mechanizmu automatycznej corocznej waloryzacji kryteriów dochodowych do pomocy społecznej i świadczeń rodzinnych, z zastrzeżeniem, że kryterium dochodowe dla zasiłków rodzinnych powinno być co najmniej 1,5-krotnie wyższe niż w pomocy społecznej – w celu domknięcia luki socjalnej (975 tys. osób skrajnie ubogich poza systemem ustawowym w 2024 r.),
4. odbudowa realnej wartości świadczenia wychowawczego (800+) przez przywrócenie jego relacji do płacy minimalnej netto z 2016 r. (ok. 37%) – co odpowiada ok. 1725 zł netto przy płacy minimalnej brutto 4666 zł (2025 r., płaca min. netto ok. 3511 zł × 49%) – oraz ustanowienie corocznej waloryzacji zgodnej ze wzrostem płacy minimalnej. Docelowa kwota podlega precyzyjnemu oszacowaniu przez MRPiPS i IPiSS, ważna jest zasada: świadczenie nie może dalej tracić na wartości realnej względem dochodów z pracy,
5. ustanowienie „gwarantowanego dochodu rodzinnego” na poziomie 100% minimum socjalnego (IPiSS) dla danego typu gospodarstwa domowego, jako uzupełnienie – a nie zastąpienie – instrumentów z zaleceń 3 i 4. Weryfikacja kwartalna (reaguje na inflację), mechanizm test-dochodowy analogiczny do „złotówka za złotówkę”, wdrożenie etapowe od 2027 r. przez ZUS,
6. wprowadzenie dedykowanych instrumentów dla trzech grup najbardziej zagrożonych w świetle danych 2024 r.: (a) rodzin z dwójką dzieci (zamiana miejsca z 2023 r. pogłębiła się w 2024 r. — skrajne 6,7% vs 5,9% w rodzinach z 3+ dzieci, relatywne 16,0% vs 15,6%); (b) gospodarstw z osobami i dziećmi z niepełnosprawnościami (ubóstwo relatywne 16,8% vs 12,5% bez, niedostatek 46,4% vs 40,2%) — jednorazowa podwyżka zasiłku pielęgnacyjnego (zamrożonego od 2019 r.) i kryterium dochodowego 764 zł; (c) rodzin na obszarach pozaaglomeracyjnych wiejskich (skrajne 10,2% — dwukrotnie wyższe niż w miastach),
7. reforma Krajowego Planu Działania na rzecz realizacji europejskiej gwarancji dla dzieci w świetle pakietu Komisji Europejskiej z 6 maja 2026 r. („Breaking the cycle of child poverty – strengthening the European Child Guarantee”): (a) nowelizacja KPD z horyzontem 2026–2030 zgodnie z trzema filarami wzmocnionej Europejskiej Gwarancji dla Dzieci oraz powiązanie z unijnym celem zmniejszenia o 5 mln liczby dzieci w ubóstwie do 2030 r. – z rozszerzeniem dotychczasowego pojedynczego celu (redukcja o 300 tys. liczby dzieci w ubóstwie i wykluczeniu społecznym w latach 2019 – 2030) na pełen zestaw pięciu wskaźników z zalecenia 2 (ubóstwo i wykluczenie społeczne, ubóstwo skrajne, ubóstwo relatywne, deprywacja materialna i społeczna, bezdomność dzieci) oraz z mierzalnymi krajowymi celami pośrednimi rocznymi i celami dla podgrup wrażliwych (dzieci z niepełnosprawnościami, dzieci romskie, dzieci w pieczy zastępczej); (b) wzmocnienie pozycji polskiego koordynatora krajowego Europejskiej Gwarancji dla Dzieci – zapewnienie dedykowanego budżetu, stałego zaplecza eksperckiego oraz międzyresortowych uprawnień koordynacyjnych (MRPiPS, MEN, MZ, MFiPR, ZUS), z transparentnością prac Zespołu do Spraw Wdrażania; (c) przystąpienie Polski do pilotażu European Child Guarantee Card jako narzędzia integracji dostępu do usług dla dzieci w potrzebie; (d) obowiązkowe, coroczne konsultacje z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego (w tym EAPN Polska, UNICEF Polska) oraz udział dzieci i rodzin z doświadczeniem ubóstwa w procesie ewaluacyjnym; (e) powiązanie KPD z krajową odpowiedzią na EU AntiPoverty Strategy oraz European Affordable Housing Plan w obszarze dziecięcej bezdomności i deprywacji mieszkaniowej,
8. integracja świadczeń i dostępu do usług przez utworzenie jednego punktu dostępu (centrum wsparcia rodzin z dziećmi w każdej gminie) wraz z interoperacyjnością systemów informatycznych MRPiPS, ZUS, MOPS/GOPS, Urzędów Wojewódzkich i ośrodków dla cudzoziemców – aby zakończyć fragmentaryzację systemów zidentyfikowaną w diagnozie,
9. wprowadzenie systemu wczesnego ostrzegania o zagrożeniu wzrostem ubóstwa – oparty o kwartalną analizę BBGD, EU-SILC i danych MRPiPS – oraz mechanizmów szybkiego reagowania: lokalnych zespołów interdyscyplinarnych (pracownik socjalny, psycholog, doradca finansowy) z uprawnieniem do wypłaty świadczeń incydentalnych, automatyczne świadczenia antyinflacyjne dla najuboższych rodzin przy przekroczeniu zdefiniowanego progu inflacji CPI,
10. wzmocnienie monitorowania poprzez uzupełnienie – nieduplikowanie – istniejących badań GUS i Eurostatu o (a) coroczny raport MRPiPS o realizacji KPD z udziałem organizacji społeczeństwa obywatelskiego; (b) badania panelowe ukrytej bezdomności dzieci i deprywacji mieszkaniowej (luka w obecnym systemie BBGD); (c) coroczną publikację wskaźnika non-take-up dla zasiłków rodzinnych, dodatku mieszkaniowego i pomocy społecznej – we współpracy z IPiSS, CenEA i ośrodkami akademickimi.

Rekomendacje: 

1. wprowadzenie mechanizmu systematycznego monitorowania wpływu zmian organizacyjnych w systemie oświaty na liczebność oddziałów, dostępność szkół, równość szans edukacyjnych dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci mieszkających na obszarach wiejskich, dzieci zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz dzieci z doświadczeniem migracji, wraz z publikacją wyników analiz opartych na wskaźnikach pozwalających ocenić rzeczywistą dostępność edukacji, w tym dotyczących odległości od szkoły i czasu dojazdu uczniów,
2. zapewnienie systematycznej edukacji o prawach dziecka na wszystkich etapach kształcenia oraz prowadzenie regularnych badań poziomu wiedzy uczniów przysługujących im praw i dostępnych mechanizmów ich ochrony,
3. zapewnienie systematycznej edukacji o prawach dziecka na wszystkich etapach kształcenia oraz prowadzenie regularnych badań poziomu wiedzy uczniów przysługujących im praw i dostępnych mechanizmów ich ochrony,
4. kontynuowanie działań na rzecz przeciwdziałania nierównościom cyfrowym wśród uczniów oraz wzmacniania kompetencji cyfrowych uczniów i nauczycieli, w szczególności poprzez zapewnienie równego dostępu do narzędzi cyfrowych, rozwijanie kompetencji cyfrowych oraz wspieranie bezpiecznego korzystania z technologii,
5. zwiększanie dostępności zajęć pozalekcyjnych, sportowych i kulturalnych, w szczególności dla dzieci mieszkających na obszarach wiejskich, w tym poprzez rozwój lokalnej infrastruktury transportowej, edukacyjnej i kulturalnej oraz przeciwdziałanie wykluczeniu transportowemu dzieci i młodzieży,
6. wzmocnienie systemu gromadzenia danych dotyczących sytuacji edukacyjnej dzieci romskich, w tym dzieci romskich z doświadczeniem uchodźczym oraz rozwijanie działań służących przeciwdziałaniu ich wykluczeniu edukacyjnemu i przedwczesnemu opuszczaniu systemu edukacji,
7. kontynuowanie rozwoju edukacji włączającej poprzez zwiększanie dostępności specjalistycznego wsparcia, usuwanie barier architektonicznych i komunikacyjnych oraz zapewnienie szkołom odpowiednich zasobów kadrowych, w tym nauczycieli współorganizujących kształcenie, pedagogów specjalnych i psychologów,
8. przeprowadzenie ewaluacji skuteczności wdrażanych rozwiązań z zakresu edukacji włączającej, w tym działalności Specjalistycznych Centrów Wspierających Edukację Włączającą (SCWEW),
9. wzmocnienie systemu doskonalenia zawodowego nauczycieli poprzez rozszerzenie oferty praktycznych form kształcenia, mentoringu, doradztwa metodycznego oraz mechanizmów wymiany doświadczeń pomiędzy nauczycielami,
10. zapewnienie skutecznego monitorowania skali dyskryminacji i przemocy motywowanej uprzedzeniami w szkołach, w tym wobec uczniów należących do społeczności LGBT+ oraz dzieci z doświadczeniem uchodźczym z Ukrainy. Wzmocnienie działań edukacyjnych, profilaktycznych i interwencyjnych służących przeciwdziałaniu takim zjawiskom,
11. kontynuowanie działań na rzecz zapewnienia równomiernego dostępu do opieki nad dziećmi do lat 3 oraz wychowania przedszkolnego, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów wiejskich i gmin o ograniczonej dostępności usług,
12. zapewnienie wszystkim dzieciom równego dostępu do wypoczynku, rekreacji, aktywności sportowej i uczestnictwa w kulturze, poprzez rozwijanie dostępnej oferty kulturalnej, sportowej i rekreacyjnej dla dzieci i młodzieży, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci z niepełnosprawnościami, dzieci mieszkających na obszarach wiejskich, dzieci z doświadczeniem migracji oraz dzieci zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Rekomendacje:

1. uchylenie art. 33a ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, umożliwiającego czasowe ograniczenie prawa do ubiegania się o ochronę międzynarodową na terytorium RP,
2. uchylenie art. 303 b ustawy o cudzoziemcach legitymizującego bezprawne zawracanie osób poza granice Polski,
3. zaprzestanie stosowania pushbacków na granicy polsko – białoruskiej i zastąpienie ich procedurami w sprawie udzielenia ochrony międzynarodowej oraz zobowiązania do powrotu, w ramach których najlepszy interes dziecka będzie każdorazowo podlegał rzetelnej ocenie,
4. wprowadzenie specjalnej, indywidualnej procedury oceny najlepszego interesu dziecka, prowadzonej z udziałem podmiotów niezależnych od organów decyzyjnych, w tym ekspertów z zakresu praw dziecka, która umożliwi każdorazowo wydanie – zarówno w postępowaniu administracyjnym, jak i sądowym dotyczącym dziecka – decyzji zgodnej z jego najlepszym interesem,
5. wprowadzenie jasnych procedur oceny najlepszego interesu dziecka przekraczającego zarówno oficjalne przejścia graniczne jak granicę poza przejściami granicznymi, prowadzonych każdorazowo przez podmioty niezależnie od Straży Granicznej,
6. zwiększenie udziału funkcjonariuszy Straży Granicznej w szkoleniach z zakresu praw dziecka i oceny najlepszego interesu dziecka, jak również zapewnienie prowadzenia szkoleń przez ekspertów zewnętrznych,
7. wprowadzenie całkowitego zakazu umieszczania dzieci w strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców oraz innych obiektach służących pozbawieniu wolności,
8. opracowanie kompleksowego modelu wsparcia oraz systemu pieczy i reprezentacji prawnej małoletniego cudzoziemca bez opieki, w tym m.in.:
   1. rozszerzenie instytucji reprezentanta dziecka z art. 99 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy309 , tak aby mogła znajdować zastosowanie również wobec małoletnich cudzoziemców bez opieki, wraz z wprowadzeniem obowiązkowych szkoleń z zakresu prawa migracyjnego i uchodźczego dla kandydatów do pełnienia tej funkcji,
   2. stworzenie wyspecjalizowanych miejsc pieczy zastępczej dedykowanych dzieciom cudzoziemskim, wraz z zapewnieniem dostępu do wsparcia językowego i szkoleń dla kadry, umożliwiających zapewnienie adekwatnego wsparcia małoletnich,
   3. rozpoczęcie działań zmierzających do stopniowego odchodzenia od pieczy instytucjonalnej nad małoletnimi cudzoziemcami bez opieki i zastępowania jej przez pieczę rodzinną,
9. wprowadzenie ustawowego obowiązku wysłuchania małoletniego cudzoziemca w postępowaniach dotyczących legalizacji pobytu, udzielenia ochrony międzynarodowej, umieszczenia w strzeżonym ośrodku dla cudzoziemców, zobowiązania do powrotu, umieszczenia w pieczy zastępczej oraz ustanowienia przedstawiciela lub reprezentanta prawnego dziecka, jeżeli jego wiek, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają,
10. umożliwienie pełnego dostępu wszystkich dzieci migrujących, niezależnie od ich statusu migracyjnego, do wsparcia prawnego, językowego, edukacji i opieki zdrowotnej.

Rekomendacje:

1. zapewnienie systematycznej oceny wpływu zmian legislacyjnych i polityk publicznych dotyczących obywateli Ukrainy na sytuację dzieci, w tym poprzez uwzględnianie zasady najlepszego interesu dziecka oraz perspektywy praw dziecka w procesie tworzenia i wdrażania nowych rozwiązań,
2. zagwarantowanie dzieciom z doświadczeniem uchodźczym z Ukrainy skutecznego i niedyskryminacyjnego dostępu do ochrony zdrowia, świadczeń społecznych, edukacji oraz odpowiednich warunków mieszkaniowych, niezależnie od zmian w modelu ochrony czasowej i stopniowego wygaszania szczególnych rozwiązań pomocowych,
3. wzmocnienie systemu ochrony dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej, w szczególności poprzez rozwijanie wsparcia dla opiekunów tymczasowych, zwiększanie dostępności rodzinnych form pieczy zastępczej oraz zapewnienie skutecznego monitorowania sytuacji dzieci ewakuowanych z ukraińskiego systemu pieczy zastępczej przebywających na terytorium Polski,
4. zapewnienie skutecznych mechanizmów gromadzenia danych oraz monitorowania sytuacji dzieci z doświadczeniem uchodźczym z Ukrainy, w szczególności dzieci przebywających poza polskim systemem pieczy zastępczej oraz innych grup dzieci narażonych na wykluczenie społeczne lub ograniczony dostęp do wsparcia,
5. uwzględnienie sytuacji dzieci romskich z doświadczeniem uchodźczym z Ukrainy w działaniach monitoringowych, badaniach oraz politykach publicznych podejmowanych na rzecz realizacji praw dziecka, w tym poprzez identyfikację barier w dostępie do edukacji, ochrony zdrowia i systemów wsparcia oraz przeciwdziałanie wielokrotnej dyskryminacji i wykluczeniu społecznemu,
6. zapewnienie dzieciom i rodzinom przebywającym w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania dostępu do bezpiecznych, stabilnych i zbliżonych do domowych warunków mieszkaniowych poprzez odpowiednio zaprojektowane i finansowane instrumenty wsparcia w obszarze polityki społecznej, mieszkalnictwa oraz włączania społecznego, a także ustanowienie skutecznych mechanizmów monitorowania, identyfikacji potrzeb i wsparcia dzieci oraz rodzin pozostających zarówno w ośrodkach finansowanych ze środków publicznych, jak i funkcjonujących na zasadach komercyjnych, przy uwzględnieniu zasady, że pobyt dzieci w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania powinien mieć charakter wyłącznie tymczasowy.

Rekomendacje:

1. zapewnienie możliwości identyfikacji barier w dostępie dzieci romskich do systemów ochrony i wsparcia, zgodnie ze standardami ochrony danych i praw człowieka.
   
   Zaleca się rozwój mechanizmów umożliwiających ocenę dostępu dzieci romskich, w tym dzieci romskich z doświadczeniem uchodźczym, do edukacji, ochrony przed przemocą oraz usług publicznych, przy poszanowaniu standardów ochrony danych osobowych, zasad dobrowolności, anonimowości i niedyskryminacji. Mechanizmy te powinny wspierać projektowanie, wdrażanie i ewaluację adekwatnych działań publicznych odpowiadających rzeczywistym potrzebom dzieci oraz zgodnych z Konwencją o prawach dziecka.
2. wyraźne uwzględnienie dzieci romskich w krajowych politykach, strategiach i mechanizmach wdrażania praw dziecka.
   
   Zaleca się systemowe uwzględnianie sytuacji dzieci romskich, w tym dzieci romskich z doświadczeniem uchodźczym, w krajowych dokumentach strategicznych, programach publicznych oraz raportach dotyczących realizacji praw dziecka, w celu zapewnienia równego dostępu do ochrony, wsparcia i usług publicznych, zgodnie z zasadą niedyskryminacji.
3. zapewnienie równego dostępu do edukacji włączającej, zgodnej ze standardami Konwencji o prawach dziecka.
   
   Zaleca się wzmocnienie działań ukierunkowanych na przeciwdziałanie wykluczeniu edukacyjnemu dzieci romskich, w tym ograniczanie barier systemowych, instytucjonalnych i społecznych utrudniających ich pełne uczestnictwo w systemie edukacji. Działania te powinny wspierać tworzenie środowiska edukacyjnego sprzyjającego równości, włączeniu społecznemu oraz poszanowaniu tożsamości kulturowej dzieci.
4. wzmocnienie systemów ochrony dzieci poprzez rozwój procedur uwzględniających szczególną sytuację dzieci romskich.
   
   Zaleca się zapewnienie, aby systemy ochrony dzieci, w tym procedury reagowania na przemoc, zaniedbanie i wykluczenie, były dostępne, adekwatne oraz uwzględniały specyficzne bariery, z którymi mogą mierzyć się dzieci romskie, w tym bariery wynikające z marginalizacji społecznej, doświadczeń migracyjnych oraz braku zaufania do instytucji publicznych.
5. zapewnienie adekwatnego wsparcia dzieciom romskim z doświadczeniem uchodźczym, w szczególności dzieciom romskim z Ukrainy.
   
   Zaleca się uwzględnienie szczególnej sytuacji dzieci romskich z doświadczeniem uchodźczym w krajowych i lokalnych systemach wsparcia dzieci uchodźczych, w tym poprzez zapewnienie równego dostępu do edukacji, ochrony, wsparcia psychospołecznego oraz usług publicznych, bez dyskryminacji i z uwzględnieniem ich rzeczywistych potrzeb.
6. wzmocnienie współpracy z organizacjami romskimi w procesie projektowania, wdrażania i monitorowania działań dotyczących dzieci.
   
   Zaleca się systemowe włączanie organizacji romskich oraz organizacji pracujących bezpośrednio ze społecznością romską w proces tworzenia, wdrażania i ewaluacji polityk publicznych oraz programów dotyczących dzieci, tak aby podejmowane działania były adekwatne, skuteczne i oparte na rzeczywistych doświadczeniach społeczności, których dotyczą.

Rekomendacje:

1. wprowadzenie jednolitych definicji „handlu dziećmi” i „wyzyskiwania dzieci w prostytucji” do polskiego porządku prawnego (KK) celem uniknięcia „normatywnej niewidzialności” zjawiska i wzmocnienia ochrony praw dzieci. Ponadto odejście od stosowania terminologii „pornografii” i „prostytucji dziecięcej” na rzecz CSAM, CSEM oraz OSCAM,
2. potrzebne jest realne wdrożenie elementów opartych na podejściu victim-centered, rozumianych jako nadawanie priorytetu ochronie dziecka i uwzględnianie najlepszego interesu dziecka na wszystkich etapach postępowania,
3. uwzględnienie tematyki i działań (prewencyjnych, zwalczających i wsparcia) w zakresie handlu dziećmi z wykorzystywaniem technologii oraz wyzyskiwania dzieci w prostytucji i „pornografii” online we wszystkich instrumentach i narzędziach przeciwdziałania handlowi ludźmi (jak w KPD, czy w Krajowym Mechanizmie Referencyjnym),
4. niezbędna jest ochrona dzieci i młodzieży w obliczu rozwoju narzędzi opartych na Sztucznej Inteligencji (SI). Wymaga to wprowadzenia mechanizmów ochronnych, uwzględniających ryzyka manipulacji i treści generowanych automatycznie oraz ryzyka związane z charakterystyką chatbotów. SI powinna być child-centered. Prawa dzieci powinny być uwzględniane we wszystkich politykach i prawodawstwach dotyczących SI, jak i przy rozwoju tej technologii. Przydatnym narzędziem w kontekście ochrony dzieci w obliczu rosnących wyzwań związanych z AI może być podręcznik UNICEF „Guidance on AI and Children”. Zwraca się uwagę na prawa dziecka, narażone przez niewłaściwe wykorzystywanie AI w tym: prawo do prywatności, prawo do wolności od wykorzystywania seksualnego i przemocy, oraz do ochrony przed wyzyskiem,
5. wypracowanie narzędzi przeciwdziałania handlowi dziećmi w toku współpracy międzysektorowej, z uwzględnieniem partycypacji ocalałych z procederu handlu ludźmi, np. członków ISTAC – International Survivors of Trafficking Advisory Council, w gronie których są także liderzy-ocalali z handlu dziećmi. Za model może posłużyć przykład Dani, gdzie opracowano listę wskaźników do identyfikacji dynamicznie zmieniającego się procederu handlu ludźmi (i dziećmi) z wykorzystaniem technologii,
6. wzmocnienie infrastruktury identyfikacji dzieci w materiałach CSAM, w tym utworzenie wyspecjalizowanej jednostki z dostępem do baz krajowych i międzynarodowych oraz zbudowanie kanałów współpracy z sektorem prywatnym i mechanizmów informacji zwrotnej w tym zakresie,
7. zadedykowanie osobnych sekcji w KPD oraz Krajowym Mechanizmie Referencyjnym dedykowanym dzieciom, handlowi dziećmi i szczególnej sytuacji dzieci,
8. konieczne jest wypełnienie luki i przeprowadzenie badań dotyczących wpływu SI na dzieci i ich otoczenie, z uwzględnieniem partycypacji dzieci i młodzieży. Niezbędne jest też rozwijanie bazy danych i badań dotyczących handlu dziećmi z wykorzystaniem technologii,
9. powołanie niezależnej instytucji odpowiedzianej za bezpieczeństwo dzieci w środowisku cyfrowym, odpowiedzialnej za monitorowanie ryzyk, badania i nadzór nad bezpieczeństwem online, ze zwróceniem uwagi na wyzyskiwanie w prostytucji dzieci, handlu dziećmi i CSA/EM,
10. wprowadzenie minimalnego wieku dostępu do serwisów społecznościowych oraz przeniesienie odpowiedzialności ze skuteczną weryfikację wieku na dostawców usług cyfrowych,
11. przyjęcia podejścia, w którym regulacja gospodarki cyfrowej jako kwestią ochrony praw dziecka i zdrowia publicznego,
12. opracowanie i prowadzenie szkoleń z najnowszych trendów związanych z wykorzystywaniem technologii w procederach. Ma to znaczenie szczególnie w kontekście handlu dziećmi i obecności dzieci online, oraz wzrastającego wykorzystywania AI przez przestępców i zorganizowane grupy przestępcze i zmieniającego się modus operandi,
13. wzmocnienie i digitalizacja działań przeciwdziałających handlowi ludźmi, szczególnie w zakresie ochrony dzieci i młodzieży,
14. uwzględnienie aktualnych trendów globalnych w działaniach prewencyjnych, w tym rozpoznawanie nowych modus operandi sprawców oraz dostosowanie narzędzi edukacyjnych do realiów funkcjonowania dzieci i młodzieży online,
15. Rada Europy, za pośrednictwem Grupy Ekspertów do Spraw Działań Przeciwko Handlowi Ludźmi, zgodnie z zaleceniami Komitetu, wskazała na konieczność zapewnienia skutecznego dostępu ofiar do bezpłatnej pomocy prawnej oraz odszkodowań, a także wzmocnienia reakcji wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych dotyczących handlu ludźmi. Oznaczać może to np. zapewnienie skutecznej pomocy psychologicznej wszystkim ofiarom handlu ludźmi, niezależnie od ich dostępu do publicznego ubezpieczenia zdrowotnego,
16. zaleca się też rozszerzenie stosowania środków ochrony wobec wszystkich dzieci będących ofiarami, w tym powyżej 15. r.ż. Ponadto GRETA zwróciła uwagę na potrzebę poprawy identyfikacji oraz systemu wsparcia dla dzieci będących ofiarami handlu ludźmi,
17. zasadne wydaje się stworzenie wyspecjalizowanego, bezpiecznego systemu zakwaterowania dedykowanego małoletnim ofiarom handlu ludźmi, uwzględniającego ich wiek, płeć oraz szczególne potrzeby wynikające z doświadczonej traumy,
18. równolegle konieczne jest zapewnienie systematycznych i specjalistycznych szkoleń dla wszystkich podmiotów zaangażowanych w opiekę nad tymi dziećmi, w tym rodzin zastępczych i personelu placówek opiekuńczych,
19. zaleca się, aby w ramach postępowań karnych systematycznie gromadzono dowody dotyczące zarówno szkody poniesionej przez ofiarę, jak i korzyści finansowych osiągniętych przez sprawców w wyniku jej wykorzystania. Działania te powinny stanowić integralną część postępowania przygotowawczego, tak aby umożliwić skuteczne dochodzenie roszczeń odszkodowawczych przed sądem oraz zapewnić pełniejszą realizację prawa ofiar do kompensacji,
20. jednocześnie konieczne jest wzmocnienie roli państwowych mechanizmów kompensacyjnych, tak aby realnie gwarantowały wypłatę świadczeń w sytuacjach, gdy sprawca nie może zostać odnaleziony lub jest niewypłacalny. W tym kontekście zasadne byłoby rozważenie rozbudowy funduszy kompensacyjnych finansowanych m.in. z mienia pochodzącego z przestępstw,
21. zaleca się wprowadzenie systematycznego monitoringu dostępu ofiar handlu ludźmi do odszkodowań poprzez stworzenie jednolitego systemu rejestracji wniosków o odszkodowanie oraz decyzji o ich przyznaniu. Rozwiązanie to umożliwiłoby bieżącą ocenę skuteczności mechanizmów kompensacyjnych oraz identyfikację ewentualnych barier w dostępie do należnych świadczeń,
22. Państwo Strona powinno rozważyć wprowadzenie szczególnych obowiązków należytej staranności (due diligence) dla przedsiębiorstw działających w sektorach podwyższonego ryzyka, takich jak turystyka, transport oraz usługi cyfrowe – w zakresie identyfikacji, zapobiegania i zgłaszania przypadków wykorzystywania dzieci,
23. Państwo Strona powinno zapewnić, aby ramy odpowiedzialności przedsiębiorstw uwzględniały złożony, transnarodowy charakter współczesnych form eksploatacji dzieci, w tym ryzyka występujące w łańcuchach dostaw, pośrednictwie pracy oraz na platformach internetowych,
24. Państwo Strona powinno rozważyć reformę lub zniesienie wymogu uprzedniego skazania osoby fizycznej jako warunku odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, w celu zapewnienia efektywnego ścigania przestępstw, w tym handlu ludźmi.

Rekomendacje:

1. podejmowanie działań mających na celu szersze podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej, językowej i religijnej, w szczególności naukę języka oraz własnej kultury i historii przez dzieci należące do mniejszości narodowych i etnicznych lub identyfikujących się jako takie,
2. podejmowanie działań ukierunkowanych na likwidację stereotypów względem dzieci pochodzenia romskiego oraz zagwarantowanie efektywnego dostępu tych dzieci do edukacji, w tym edukacji ponadpodstawowej,
3. rozszerzenie zakresu działania Państwowej Komisji do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej 15 r.ż. na przypadki wykorzystywania małoletnich w wieku od 15 do 18 lat,
4. wprowadzenie rozwiązań ograniczających praktykę publikowania danych osobowych sprawców przestępstw o charakterze seksualnym w publicznym rejestrze sprawców przestępstw na tle seksualnym w sytuacjach, gdy taka publikacja mogłaby narazić na identyfikację osoby pokrzywdzonej przestępstwem o charakterze seksualnym,
5. zagwarantowanie efektywnej ochrony małoletnich przed przemocą, przebywających w domach pomocy społecznej, domach dziecka, rodzinnych domach dziecka, ośrodka adopcyjnych i innych ośrodkach opieki nad dziećmi,
6. wprowadzenie rozwiązań mających na celu separacje małoletnich pozbawionych wolności w jednostce penitencjarnej od osób dorosłych,
7. odejście od rozwiązań prawnych pozwalających na pociąganie do odpowiedzialności karnej nieletnich, którzy nie ukończyli 14 r.ż., na zasadach przewidzianych dla sprawców dorosłych,
8. zagwarantowanie specjalnych warunków przesłuchania wszystkich dzieci będących świadkami i pokrzywdzonymi, nie zaś wyłącznie tych, które nie ukończyły 15 r.ż.,
9. zagwarantowanie dzieciom, wobec których prowadzone jest postępowanie na zasadach przewidzianych w ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, odpowiednich gwarancji proceduralnych, w tym prawa do informacji dostosowanej do poziomu ich rozwoju, domniemania niewinności oraz prawa uzyskania pomocy prawnej przed pierwszym przesłuchaniem w sprawie,
10. usunięcie rozwiązań prawnych, pozwalających sądom rodzinnym w sposób dyskrecjonalny, odmówić nieletniemu prawa dostępu do pomocy prawnej z urzędu,
11. wprowadzenie rozwiązań gwarantujących zapewnienie nieletniemu efektywnej pomocy prawnej, nawet w przypadku konfliktu interesów na linii rodzice – dziecko,
12. podejmowanie działań ukierunkowanych na budowanie świadomości w zakresie praw dziecka wśród adwokatów, radców prawnych, sędziów, prokuratorów, kuratorów oraz pracowników socjalnych.

Rekomendacje:

1. pilne ratyfikowanie III Protokołu jako instrumentu efektywnej ochrony praw człowieka oraz zmiany krajowej rzeczywistości prawnej poprzez praktyczne urzeczywistnienie standardów Konwencji o Prawach Dziecka,
2. następnie – wypracowanie efektywnych narzędzie informowania o nowych mechanizmach wynikających z III Protokołu.